‘We zijn hard op weg om een unieke AI-faciliteit voor Nederland te creëren’

De voorbereidingen voor de AI-supercomputer van de Nederlandse AI-fabriek zijn in volle gang. Tegelijkertijd is de markt voor AI-hardware sinds de oorspronkelijke plannen sterk veranderd. Hardware is schaarser en duurder geworden en levertijden lopen op. Dat heeft gevolgen voor zowel de uiteindelijke omvang als de planning van de supercomputer. Axel Berg, die vanuit SURF leiding geeft aan de aanbestedingen van de AI-supercomputer en het datacenter, legt uit waar de Nederlandse AI-fabriek nu staat. 

De Nederlandse AI-fabriek krijgt in de provincie Groningen een eigen AI-supercomputer en bijbehorend datacentrum. Die vormen samen met het expertisecentrum, dat wordt gevestigd in de voormalige tabaksfabriek Niemeyer, een nieuwe nationale faciliteit voor bedrijven, onderzoekers en publieke organisaties die met geavanceerde AI aan de slag willen. Achter de schermen wordt hard gewerkt om die infrastructuur te realiseren.

Axel Berg is vanuit SURF nauw betrokken bij dit proces. Hij was een van de leads bij de aanvraag voor de Nederlandse AI-fabriek en geeft nu leiding aan de realisatie van de AI-faciliteit. 

Grote AI-modellen trainen in Nederland

Een belangrijk uitgangspunt bij de aanbesteding is dat de supercomputer krachtig genoeg wordt om grote AI-modellen te trainen. Die mogelijkheid is op deze schaal momenteel in Nederland niet beschikbaar. Tegelijkertijd moet het systeem als een ‘werkpaard’ kunnen functioneren voor een veel bredere groep AI-toepassingen en ontwikkelprojecten.

Daarbij draait het niet alleen om de hardware. Ook de inrichting van het systeem, de software- en managementlaag en voorzieningen om bijvoorbeeld met gevoelige data te kunnen werken, bepalen wat gebruikers straks met de infrastructuur kunnen doen. “We moeten niet alleen naar de grootte van het systeem kijken, maar vooral naar wat je ermee kunt”, zegt Berg. “Het is een unieke faciliteit in Nederland.”

Investering van 64 miljoen euro

Over de omvang van de investering bestaan soms misverstanden. Het totale project rond de Nederlandse AI-fabriek kent een financiering van 200 miljoen euro. Daarbinnen is 64 miljoen euro beschikbaar als investeringsbudget voor de aanschaf van de AI-supercomputer zelf. Het datacenter en de operationele kosten vallen dus niet binnen dat bedrag.

Dat investeringsbudget staat vast. Maar de wereld waarin de supercomputer wordt aangeschaft, ziet er inmiddels heel anders uit dan toen de eerste plannen werden gemaakt. “Er zitten op dit moment heel veel onzekerheden in de markt, en daarmee ook in de kosten en planning”, vertelt Berg. De explosieve groei van AI speelt daarin een belangrijke rol. Grote technologiebedrijven investeren wereldwijd enorme bedragen in AI-infrastructuur. Daardoor is de vraag naar onder meer GPU’s (Graphics Processing Units – die het vermogen hebben om heel veel berekeningen parallel uit te voeren), geheugen en opslag veel groter dan het beschikbare aanbod. Het gevolg: prijzen stijgen enorm en levertijden worden langer. Ook geopolitieke ontwikkelingen vergroten de onzekerheid.

Verwachtingen

Voor een project met een vast investeringsbudget heeft die ontwikkeling onvermijdelijk gevolgen. Met 64 miljoen euro kan vandaag minder hardware worden aangeschaft dan anderhalf jaar geleden werd verwacht.Dat betekent ook dat eerder genoemde aantallen GPU’s niet langer als uitgangspunt kunnen worden genomen. Hoeveel GPU’s de supercomputer uiteindelijk precies krijgt, kan Berg tijdens de lopende aanbesteding nog niet zeggen. Wel is duidelijk dat de omvang lager zal uitvallen dan bij de oorspronkelijke plannen werd voorzien. Sommige componenten zijn volgens hem in relatief korte tijd twee tot zelfs meerdere keren zo duur geworden.

Die ontwikkeling beperkt zich bovendien niet tot Nederland. Ook andere Europese AI-fabrieken en partijen die grote AI-systemen aanschaffen, hebben te maken met dezelfde krappe markt. Het moment waarop hardware wordt ingekocht, kan daardoor veel verschil maken. Berg benadrukt dat het aantal GPU’s maar één manier is om naar de waarde van de faciliteit te kijken. “Het wordt een significant systeem waarmee we in Nederland dingen kunnen die nu simpelweg niet mogelijk zijn en waarmee we een grote impuls gaan geven aan de AI-toepassingen en ontwikkelingen in Nederland.”

Datacenter: besluitvorming in september verwacht

Naast de aanbesteding van de supercomputer loopt de aanbesteding voor het datacenter in de provincie Groningen. Dat proces is inmiddels vergevorderd. De finale voorstellen van gegadigden zijn ontvangen en worden beoordeeld. De verwachting is dat in september een contract met de geselecteerde partij kan worden gesloten.

Bij die keuze wordt nadrukkelijk naar meer gekeken dan alleen de prijs. Ook de haalbaarheid van de planning, soevereiniteit, duurzaamheid en de kwaliteit van de dienstverlening wegen zwaar.

Zo wordt gekeken naar de afhankelijkheid van partijen buiten Europa en naar maatregelen om de Europese zeggenschap over de infrastructuur te beschermen. Op het gebied van duurzaamheid geldt onder meer als eis dat het datacenter niet tot extra netcongestie mag leiden. Daarnaast spelen energie-efficiëntie en mogelijkheden voor het hergebruik van restwarmte een rol.

Waarom de realisatie nog even duurt

Met het sluiten van een contract voor het datacenter staat de AI-supercomputer er nog niet. De twee aanbestedingen zijn nauw met elkaar verbonden. Naar verwachting wordt de aanbesteding van de AI-supercomputer in januari 2027 afgerond. Pas dan zijn de definitieve technologie en specificaties bekend. Vanaf dat moment kan de geselecteerde datacenterpartij de infrastructuur precies op het nieuwe systeem afstemmen. Dat vraagt om veel meer dan het vrijmaken van een ruimte. Berg: “Voor een dergelijke supercomputer zijn specifieke voorzieningen voor onder meer elektriciteit en koeling nodig. Sommige onderdelen daarvan kennen na bestelling een levertijd van wel drie tot zes maanden. En bestellen kan in sommige gevallen pas wanneer duidelijk is welke technische specificaties de supercomputer precies krijgt.”

De huidige planning gaat er daarom vanuit dat het datacenter vanaf juli 2027 gereed is voor installatie van eventuele eerste componenten, en rond oktober 2027 gereed kan zijn om de supercomputer daadwerkelijk volledig te installeren en te testen. Waar mogelijk worden werkzaamheden uiteraard naar voren gehaald. Na installatie volgt een uitgebreide testperiode. Als alles volgens planning verloopt, kan het systeem eind 2027, begin 2028 operationeel zijn. Berg benadrukt dat dit een planning is en geen gegarandeerde datum: levertermijnen en andere ontwikkelingen kunnen mee- of tegenvallen.

Dat zo'n aanbestedings- en realisatietraject tijd kost, is volgens Berg onvermijdelijk. Het gaat om een grote investering met publiek geld. De aanbesteding moet daarom zorgvuldig en volgens de geldende procedures en wetgeving plaatsvinden. Tegelijkertijd probeert het projectteam waar mogelijk tijd te winnen. Voorbereidingen die al kunnen worden uitgevoerd voordat de eigen supercomputer beschikbaar is, worden naar voren gehaald.

Op naar vliegende start

Dat laatste geldt ook voor toekomstige gebruikers. Bedrijven, onderzoekers en andere organisaties hoeven niet tot 2028 te wachten om met de Nederlandse AI-fabriek aan de slag te gaan. Binnen het Europese netwerk van AI-fabrieken zijn al supercomputers beschikbaar waarop projecten kunnen worden voorbereid en uitgevoerd. Het expertisecentrum kan hierbij nu al adviseren en begeleiding bieden.

Ook wil de Nederlandse AI-fabriek ruim vóór de ingebruikname van de eigen AI-supercomputer beginnen met de aanvraagprocedure voor projecten. Het doel is dat er al goedgekeurde voorstellen klaarliggen en gebruikers voorbereid zijn zodra de Nederlandse infrastructuur beschikbaar komt. “Het moet een vliegende start worden”, aldus Berg.

Ambitie blijft overeind

De omstandigheden waaronder de Nederlandse AI-supercomputer wordt gerealiseerd zijn dan wel veranderd, maar juist de wereldwijde wedloop om AI-rekenkracht onderstreept het belang van een eigen hoogwaardige AI-infrastructuur voor het Nederlandse innovatievermogen. Het doel blijft dus onveranderd: Nederland krijgt in Groningen een krachtige AI-infrastructuur waarmee grote modellen kunnen worden getraind en uiteenlopende AI-toepassingen kunnen worden ontwikkeld. Bovendien wordt de faciliteit zo ingericht dat niet alleen rekenkracht, maar ook zaken als soevereiniteit, duurzaamheid en het veilig werken met gevoelige data centraal staan. “We zijn hard op weg om een unieke faciliteit te creëren”, vat Berg samen.

Lees ook Zonder stevige basis geen AI-fabriek, Veel mensen weten nog niet goed wat de AI-fabriek concreet biedt en Knappe koppen hebben goed gereedschap nodig: artikelen waarin de kwartiermakers van de Nederlandse AI-fabriek een inkijkje geven in hun werkzaamheden en wat de impact van hun inspanningen gaat zijn voor Nederland en Europa.