Het belang van soevereine AI

Op deze pagina besteden we aandacht aan: 

Digitalisering is de motor achter onze economie, overheid en samenleving. Tegelijkertijd zijn Nederland en Europa voor veel digitale technologieën sterk afhankelijk van een klein aantal buitenlandse technologiebedrijven (Big Tech). Dat geldt ook voor AI: veel geavanceerde AI-modellen draaien op Amerikaanse cloudplatforms en gebruiken rekeninfrastructuur in beheer van Amerikaanse partijen. Omdat dit risico’s met zich meebrengt, wil Nederland de regie terugpakken.

Dit zijn de belangrijkste risico’s van (te) grote mate van afhankelijkheid van met name grote techbedrijven in de Verenigde Staten en China:

  • beperkte controle over waar data worden opgeslagen en verwerkt; 
  • risico's voor de continuïteit van vitale digitale infrastructuur; 
  • minder invloed op de ontwikkeling van AI-technologie; 
  • mogelijke spanningen tussen Europese wetgeving en buitenlandse regelgeving. 

Digitale soevereiniteit betekent niet dat Nederland of Europa alles zelf moet ontwikkelen. Het gaat erom dat overheden, bedrijven en kennisinstellingen zelf kunnen bepalen welke technologie zij gebruiken, waar hun data worden verwerkt en onder welke voorwaarden dat gebeurt. Daarmee behouden zij de regie over hun digitale toekomst.

De Nederlandse AI-fabriek, de motor achter betrouwbare, soevereine AI.

Waarom is soevereine AI juist nu belangrijk?

De opkomst van generatieve AI vergroot de urgentie. Het ontwikkelen en trainen van geavanceerde AI-modellen vraagt enorme hoeveelheden rekenkracht, data en specialistische kennis. Op dit moment wordt een groot deel daarvan geleverd door enkele internationale technologiebedrijven.

Europa wil voorkomen dat het uitsluitend afhankelijk wordt van deze aanbieders. Daarom investeert de Europese Unie fors in eigen AI-infrastructuur, supercomputers en AI-fabrieken. Zo ontstaat een Europees alternatief dat aansluit bij Europese waarden als transparantie, veiligheid, privacy en betrouwbaarheid.

Wat zijn de AI-ambities van Nederland?
Nederland wil uitgroeien tot een sterke speler binnen het Europese AI-ecosysteem. Daarbij staan drie ambities centraal.

1. Minder afhankelijk worden van buitenlandse AI-infrastructuur
Nederland wil bedrijven, onderzoekers en overheden toegang bieden tot Europese AI-rekenkracht, zodat zij minder afhankelijk zijn van commerciële cloudplatforms buiten Europa.

2. Betrouwbare AI versnellen
Nederland zet in op AI die veilig, transparant en verantwoord wordt ontwikkeld. Dat sluit aan bij de Europese AI Act en de ambitie om AI in te zetten op een manier die publieke waarden beschermt.

3. Innovatiekracht versterken
Door te investeren in AI-infrastructuur, talent en samenwerking wil Nederland ervoor zorgen dat innovatieve bedrijven en onderzoekers hun AI-oplossingen in eigen land kunnen ontwikkelen en opschalen.

Welke rol speelt de Nederlandse AI-fabriek?

De Nederlandse AI-fabriek vormt een belangrijke bouwsteen voor de digitale soevereiniteit van Nederland én Europa. Zij helpt organisaties om AI te ontwikkelen binnen een Europese infrastructuur en volgens Europese normen.

De AI-fabriek biedt toegang tot hoogwaardige AI-infrastructuur die in Europa wordt ontwikkeld voor het testen van AI-modellen. Hierdoor hoeven organisaties minder uit te wijken naar commerciële aanbieders buiten Europa. Naast rekenkracht biedt de Nederlandse AI-fabriek ondersteuning van experts bij de ontwikkeling van AI. Organisaties krijgen hulp bij het ontwikkelen, testen en opschalen van AI-oplossingen, zodat ook kleinere bedrijven en publieke organisaties kunnen profiteren van geavanceerde AI.

Door bedrijven, kennisinstellingen, overheden en startups samen te brengen, versnelt de Nederlandse AI-fabriek kennisuitwisseling en samenwerking. Dat vergroot de innovatiekracht van Nederland en versterkt de Europese AI-sector. De AI-fabriek wordt een omgeving voor research, development en testing, kortweg RD&T. Zodra een model klaar is voor commerciële productie, moet het verhuizen naar een commerciële infrastructuur.

Europese samenwerking essentieel

Digitale soevereiniteit betekent niet dat Nederland zich afsluit van de rest van de wereld. Internationale samenwerking blijft essentieel. Het doel is om een gezonde balans te creëren: samenwerken waar dat kan, maar tegelijkertijd beschikken over voldoende eigen kennis, infrastructuur en technologie om zelfstandig strategische keuzes te kunnen maken.

De Nederlandse AI-fabriek maakt deel uit van een Europees netwerk van AI-fabrieken. Samen vormen deze faciliteiten de basis voor een krachtige Europese AI-infrastructuur die organisaties toegang biedt tot rekenkracht, expertise en samenwerking over landsgrenzen heen. Zo helpt de Nederlandse AI-fabriek Nederland en Europa om minder afhankelijk te worden van buitenlandse technologie en een concurrerend, betrouwbaar en toekomstbestendig AI-ecosysteem op te bouwen.

Willemijn Aerdts, staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit, benadrukte tijdens het Nederlandse AI Congres 2026 dat Nederland klein is maar groot in specifieke sectoren, en dat samenwerkingsverbanden onmisbaar zijn. Ze zet in op AI op een Europese manier, met behoud van onze waarden. “We laten ons versnellen, maar ook niet gek maken. We doen het op onze eigen manier. Door verantwoorde AI te bouwen en toe te passen.”

Kwartiermaker Edwin Kuipers stelt dat digitale soevereiniteit over meer gaat dan hardware. “Het gaat ook over de software die je gebruikt, de modellen waarmee je werkt en de hele stack daaronder. Als je afhankelijk bent van infrastructuur buiten Europa, dan heeft dat gevolgen voor je autonomie.De AI-fabriek is een publiek gefinancierde test- en ontwikkelomgeving. Dat is iets anders dan een commerciële productiefaciliteit, maar het is wel een belangrijke laag in het bredere geheel. Je wilt dat Nederland en Europa zelf kunnen bouwen, testen en ontwikkelen.”

Digitale soevereiniteit is een belangrijke ambitie van de Nederlandse AI-fabriek. Europese bedrijven zouden voor het trainen van hun modellen en het beheer van hun intellectueel eigendom niet volledig afhankelijk moeten zijn van derden. De hardware blijft in Europees eigendom en wordt niet doorverkocht aan commerciële partijen. Het stroomverbruik van de fabriek mag niet leiden tot extra netcongestie voor woningen en bedrijven in de omgeving van Groningen. Duurzaamheid en hergebruik van restwarmte zijn in het ontwerp meegenomen. 

Vraag nu al Europese rekentijd aan 

De AI-supercomputer wordt waarschijnlijk eind 2027/begin 2028 operationeel. Bedrijven en onderzoekers kunnen nú al gratis rekentijd aanvragen bij AI-fabrieken elders in Europa, omdat Nederland deel uitmaakt van het Europese EuroHPC-netwerk. Dit betekent dat Nederlandse bedrijven en onderzoekers projecten kunnen indienen die rekenkracht van AI-fabrieken elders in Europa gebruiken, zoals in Finland of Italië. Het expertisecentrum van de AI-fabriek ondersteunt bedrijven en onderzoekers met het technische voorbereidende werk op het gebruik van de AI-fabrieken in Europa en later ook van de Nederlandse AI Fabriek.

De helft van de capaciteit van de Nederlandse AI-fabriek is gereserveerd voor andere Europese landen. Dat is een voorwaarde van EuroHPC en ook de reden dat Nederland nu ook gebruik kan maken van andere AI-fabrieken in Europa. Van de Nederlandse helft gaat 23% naar Noord-Nederland en 27% naar de rest van het land. 

Bekijk alle EuroHPC calls hier: https://access.eurohpc-ju.europa.eu/